pirincin hikayesi ve pasifik'e karşı bir bent

Yetiştirmesi çok emek isteyen pirinç, Bali'nin en temel besini. Onların ekmeği bir bakıma. “Pirinç olmadan sofradan tok kalkmam imkansız” diyor konuştuğum bir Balili. Bizi tapınaklara götüren Ary'ye “En sevdiğin yemek hangisi?” diye soruyorum. “Nasi goreng,” (kızarmış pirinç) diye yanıtlıyor tereddüt etmeden. İnanılmaz ama, biraz kalabalıkça olan ailesinde günde 5 kilo pirincin tüketildiğini söylüyor. aşağı yukarı kişi başına yarım kilo pirinç! Dediğine göre her aile kendi pirincini yetiştiriyormuş.

2-3 yıl önce "Tarımsal Ütopya" (Sawan Baan Na) diye (belgesel ile kurgu arasında) bir film izlemiştim. Bir yandan pirincin hikayesini, bir yandan da Tayland'da pirinç işçilerinin zorlu yaşamlarını anlatıyordu. Aklımda  en çok çocukların çeltik tarlalarının çamurlu sularında gülüşerek koştukları sahneyle geceleyin gaz lambasının aydınlığında pirinç döven kadınlar kalmış.

Uzun zaman önce okuduğum Pasifik'e Karşı Bir Bent de, yakın bir coğrafyada, deniz kıyısında, sürekli deniz suları altında kalan bir araziyi inatçı, yoksul bir kadının, (Marguerite Duras'nın Tante Rosa'sı) çiftçilerle birlikte tarıma uygun hale getirmek için giriştiği nafile çabayı anlatıyordu. Bir yanda sömürgeci zihniyet bir yanda köylüler, mango ağaçları, havanda kabuklu pirinç döven kadınlar, etrafta koşturan ve peş peşe sefalete yenik düşüp hayatlarını kaybeden çocuklar...Nedense muson yağmuru, pirinç tarlaları ve o sazdan kulübeler o zamanlar benim için hep henüz hiç görmediğim Güneydoğu Asya'nın resmiydi. 

Kitaptan bir kaç parça:

"Manda çobanı olmuştu, özellikle de her yıl, hasat zamanı, olgunlaşmış pirinç tarlalarında kargalara karşı korkuluk görevi yapmıştı. ayakları suyun içinde, üstü çıplak, karnı göçmüş, bunlatıcı güneşin altında, uzun açlığını hazmetmeye çalışırken, pirinç fideliklerinin arasına, pirinçliklerin bulanık suyuna, yansıyan acınacak görüntüsünü yıllaca izleyip durmuştu."

"Ovada çok çocuk vardı. Bu bir tür afetti. Her yerde çocuklar vardı, ağaçlara tünemiş, çitlerin üzerinde, susığırlarının üzerinde, düş kuran ya da bataklıkların kıyısında çömelmiş balık avlayan ya da pirinç tarlalarındaki cüce yengeçlerin peşinde bataklığa gömülmüş çocuklar. Irmakta da bata çıka oynayan ya da yüzen çocuklar vardı, büyük sorgun dalından sepetlerin içine oyunlarına kadar gömülmüş neşeyle gülümseyen çocuklar."

"Güneş batar batmaz çocuklar sazdan kulübelerin içinde kaybolurlardı, burada bir kase haşlanmış pirinç yedikten sonra bambudan yer döşemelerinin üzerinde uyurlardı. Gün doğar doğmaz, peşlerinde başıboş köpeklerle yeniden ovayı istila ederlerdi, köpekler ovanın sıcak ve pis kokulu çamurunda, bungalovların ayakları arasında büzüşür, tüm gece onu beklerlerdi."

Bali ise volkanik dağlarından dolayı pirinç için verimli topraklarla dolu bir ada. Yılda üç ürün alınabiliyormuş. 

Tapınak gezileri sırasında yolumuzdan biraz sapıp uçsuz bucaksız pirinç tarlalarının olduğu Ubud yakınlarındaki, Jatiluwih'e gidiyoruz. 

Pirinç tarlaları arasında hülyalı hülyalı gezerken arabayla çamura saplanıp bir süre orada kalıyoruz. Ne zaman böyle bir şey olsa, çocukluk günleri gelir aklıma. Çocukluğum, bir "arabayla yolda kalma, çamura saplanma" geçidi:)

Lovina'da ise, bir günlük araba gezisiyle yakın çevredeki pirinç tarlalarına gidiyoruz. Burası bizi iyice büyülüyor. Pirinç terasları uçsuz bir coğrafyada Balili tanrıların basamakları gibi tepelere doğru yükseliyor. 

Pirincin hikayesi tohumların çimlenmesi için hazırlanan küçük, çamurlu yataklarda başlıyor. Örnek bir  fotoğraf yok elimde ama şurada var. Bu fotoğrafta yeterli uzunluğa gelmiş fideler toplanarak ekime hazır hale getiriliyor.

Yine kitaptan:

"Şimdi artık ekinler boy atmış, parlak yeşil renkte, sökülmeye hazırdı. Uzaktan uzağa sökülmeye ve on beş gün içinde başka yere dikilmek üzere demetler haline getirilmeye başlanmıştı bile."

Fideler çimlendirilirken, o fidelerin dikileceği tarla da ekime hazırlanıyor. Önce iki su sığırıyla sürülüyor, ardından da fotoğraftaki gibi ahşap bir aletle düz bir zemin oluşturacak şekilde düzeltiliyor. Biraz ileride sazdan kulübeler.   

   

Fideler bu alana belli aralıklarla ekliyor.

Fidelerin ekilmesi sürekli eğilmeyi gerektirdiğinden epey ağır bir iş. Yine de gülümsemek baki!Ve hepsinin tek tek ekildiğini düşünürseniz oldukça zaman alıyor.

Büyümeyi bekleyen pirinç fideleri. 

Suyla doldurulan ekili alan.

 Ördekler pirinç tarlalarının sakinlerinden. Fakat onlara izin var! Böcekleri pirinçlerden uzak tutuyorlar.

Yağmur altında pirinç tarlaları. 

Su kanalları. Bali'de çiftçiler Subak denilen bir organizasyona üyeler. Adada toplam 1200 subak varmış. Toprağı olan  her çiftçinin üyeliği zorunlu. Belli aralıklarla toplanan Subak'ta su kanallarının, vs. planı hep beraber yapılıyor.

Pirinçler büyüyor.

İyice serpiliyor.

Pirinç demetleri sararmaya başladıktan sonra toplanıyor.



Hasat zamanı!

Bir hasatçı daha.

Toplanıp demetler halinde bir köşeye diziliyor.

 
Pirinçler kurutulacakları bir yere taşınıyor.

Pirinçler yola çıkıyor! 

 
Bu da motosikletli dondurmacı! (Araba çamurda hala, hain fotoğrafçı geziyor.)

 

 Sazdan kulübeler ve hasat sonrası pirinç tarlası yalnızlığı:)

İşte bunlar dövülüp ayıklandıktan sonra pirinç oluyor. Ne çok emek!